wybrane z archiwum:

nr 27/01

Lepiej chodzić w pejzażu i oglądać go 1:1, niż malować
Paweł Althamer w rozmowie z Sebastianem Wisłockim

Wyzwalanie przedmiotów z opresji znaczenia
[o jednym z wątków twórczości Jarosława Kozłowskiego]

Paweł Polit

Świat cierpi na brak miłości  -
z Teresą Murak rozmawia Małgorzata Lisiewicz

"Fe jak feminizm"  -
z Anną Baumgart rozmawia Magdalena Ujma


Sexy Pollock
Paweł Leszkowicz

 

 
 
 archiwum   Magazyn Sztuki nr 23/1999 
Paweł Leszkowicz
Gorączka Apokalipsy
[korespondencja z NY o twórczości Davida Wojnarowicza]

Im bliżej konca XX wieku, tym bardziej widać egzaltacje amerykanskich mediów spowodowaną koncem tysiąclecia. New Museum of Contemporary Art - jedna z najbardziej eksperymentalnych instytucji wystawienniczych Nowego Jorku - zorganizowała wystawe idealnie oddającą atmosfere apokalipsy. Mowa o ekspozycji Fever: The Art of David Wojnarowicz, pierwszej pełnej retrospektywie Wojnarowicza, która, niezależnie od woli artysty zmarłego w ą992 roku, ilustruje poczucie dogłebnego kryzysu zachodniej cywilizacji w jej amerykanskim wydaniu.

Twórczooa Davida Wojnarowicza (1954-1992), łącząca artystyczny eksperyment z przenikliwymi wypowiedziami na temat własnej tożsamooci (był gejem - zmarł na AIDS), jest zaliczana do kanonu amerykanskiej kultury artystycznej konca XX wieku. Wystawa Wojnarowicza przypomina burzliwą, wysoce ideologiczną artystyczną scenerie Nowego Jorku lat 70. i 80. Ale nie tylko. Jego twórczooa doskonale komponuje sie z dzisiejszą modą na apokalipse, domagającą sie ekstremalnych metafor - tych Wojnarowicz dostarcza w nadmiarze. Artysta tworząc fotografie, filmy, instalacje, obrazy, muzyke i literature, przedstawiał kryzys i rozpad systemu wartooci humanitarnych, a także etycznych, oraz związane z tym zjawiska alienacji, niesprawiedliwooci, okrucienstw, destrukcji i eksploatacji człowieka. Owa z gruntu moralizatorska sztuka, domagająca sie tolerancji, akceptacji i współczucia dla ludzkiej różnorodnooci, odmiennooci i krzywdy, wypełniona jest jednak bulwersującymi "niemoralnymi" obrazami bólu oraz wociekłooci na ludzi obojetnych wobec tych, którzy znaleYli sie poza marginesem: bezdomnych i chorych na AIDS.

Wzorem MOMA, które zorganizowało kultową retrospektywe Jacksona Pollocka, New Museum of Contemporary Art prezentuje wystawe Wojnarowicza jako historie burzliwego i tragicznego życia, mającego odbicie w sztuce i ją konstytuującego. Ten traumatyczny model wystawienniczy, odwołujący sie do romantycznego mitu o artyocie cierpiącym, spełnia oczekiwania publicznooci, która chce sensacji i podglądania cudzych tragedii. Ale ta metoda jest generalnie pozytywna: nie tylko ułatwia szerokiej publicznooci recepcje sztuki, ale także otwiera ją na głebszy wymiar interpretacji.

W pierwszym momencie szokują wypisane dużymi czarnymi literami na białych ocianach muzeum najważniejsze fakty z biografii artysty. Czytamy, że artysta pochodził z dysfunkcjonalnej rodziny mieszkającej w New Jersey, w której przemoc stosowana była na co dzien, że jako dziecko był wykorzystywany seksualnie, że opuocił dom jako nastolatek i żył na ulicach Nowego Jorku utrzymując sie z prostytucji, że był uzależniony od heroiny ect. Ten ponury obraz zmienia sie na lepszy dopiero w latach 70. —ycie młodego artysty zaczyna przypominaa romantyczną przygode: Wojnarowicz nieustannie podróżuje autostopem, przemierzając bezkresy całej Ameryki Północnej (od Meksyku po Kanade). W koncu wyjeżdża do Paryża, który jest spełnieniem sekretnych fantazji każdego amerykanskiego ducha artystycznego. Właonie we Francji Wojnarowicz odnalazł swoje alter ego, Arthura Rimbaud. Z perspektywy czasu zaskakuje pokrewienstwo tych dwóch twórczych, a jednoczeonie tragicznych, osobowooci. Rimbaud, obdarzony gwałtownym talentem, był homoseksualistą i alkoholikiem, żył na ulicach, przewedrował Europe i północną Afryke, zmarł na syfilis w wieku ł7 lat. —ycie Wojnarowicza trwało rok dłużej. Obie paralelne biografie prowokują pytanie o nature artystycznego mitu. Czyżby podobny duch zstepował na ziemie co kilkadziesiąt lat, wcielając sie w twórce outsidera, czy też nasze kulturowe stereotypy są tak sformalizowane, iż jesteomy jedynie zdolni do powielania bez konca tych samych klasyfikacjiż

Wojnarowicz wrócił do Ameryki i osiadł na stałe w Nowym Jorku w 1979 roku. Od tego momentu rozpoczyna sie jego kariera, początkowo jako artysty graffiti i fotografa. Pierwsze rysunki pojawiły sie na ulicznych ocianach i plakatach, pierwsze sprzedane prace to, pochodzące z ą982 roku, pokrywki omietników z namalowanymi głowami zwierząt: psa, małpy, kota, dinozaura. Odkrywa go Kim Levin, krytyk sztuki z Nowego Jorku: jej recenzja z wystawy Wojnarowicza w efemerycznej, niezależnej galerii, przyciąga pierwszych kolekcjonerów.

Lata 80. były dekadą gwałtownego rozkwitu rynku sztuki w Nowym Jorku. Boom na sztuke błyskawicznie skanalizował buntowniczą i barwną energie twórców graffiti, czego efektem stały sie spektakularne kariery Jeana-Michela Basquiata i Keitha Haringa. W tych latach także twórczooa Wojnarowicza stała sie modna, droga i ceniona. Styl jego obrazów, rysunków, rzeYb, collage balansował pomiedzy graffiti a neoekspresjonizmem. Z innymi twórcami tego okresu łączyła go intensywna, agresywna barwa, różniła konsekwentna, indywidualna ikonografia oraz ostra społeczna problematyka. Wojnarowicz był publicystą, obserwatorem społecznej rzeczywistooci: jego okrutne relacje były protestem i wyrazem cierpienia, formą aktywizmu, która miała zminimalizowaa cierpienie. W jego sztuce gniew i poniżenie wyrażały sie w partyzanckim jezyku industrialnego prymitywizmu.

Wojnarowicz należał do pierwszej fali artystów tworzących uliczne plakaty, rysunki i graffiti na ulicach East Village i Lower East Side (obok takich artystów, jak Keith Haring, Kenny Scharf, Jenny Holzer i Jean-Michel Basquiat). Najwiekszą jego pasją była jednak fotografia. Aparat fotograficzny towarzyszył mu od dziecinstwa, początkowo nie jako Yródło kreacji, ale dokumentacji bezdomnooci i narkomanii. Te pierwsze, zaginione fotografie są dzisiaj legendą nowojorskiego owiata sztuki. Od połowy lat 80. artysta rozpoczął serie wyrafinowanych obrazów łączących kilka technik: czarno-biała fotografie, malarstwo akrylowe, rysunek tuszem, collage i spray. Są to zestawienia katastroficznych fantazji artysty z fotografiami wzietymi z gazet, plakatów, telewizji. Najczeociej pojawiały sie przemysłowe katastrofy, wypadki, wraki, sceny pornograficzne, rysunki zwierząt i insektów, mapy i dolarowe banknoty, mikroskopowe obrazy wirusów i bakterii. Artysta kreolił z tych elementów apokaliptyczny pejzaż przedstawiający chorobe, destrukcje naturalnego otoczenia, kapitalistyczny materializm. Wojnarowicz lubił kumulowaa znaki i znaczenia w jednym dziele, doprowadzając do swoistej gorączki przekazu treoci i technik formalnych. Jego sztuka najbardziej zbliża sie do combine paintings Roberta Rauschenberga z lat 50., który łączył "gotowe gazetowe fotografie i obiekty" przy pomocy malarskiego spoiwa. Pod wzgledem przekazu bliski jest twórczooci Andy Warhola, który zwracał sie ku ciemniejszej stronie medialnej rzeczywistooci.

Najciekawszym osiągnieciem malarskim Wojnarowicza jest seria czterech obrazów żywiołów z ą987 roku (Water, Fire, Wind i Earth). Każdy z nich jest owiadectwem wizualnej inwencji powiązania różnorodnych scen w jednej obrazowej przestrzeni. Ich malarska jakooa, znaczeniowa głebia i wielowarstwowa struktura pozostawia daleko w tyle rozrywkowe obrazy graffiti-neoekspresjonizmu. (Do serii —ywiołów można przyrównaa jedynie monumentalne malarstwo Anselma Kiefera. W interpretacji Wojnarowicza polityczna rzeczywistooa Stanów Zjednoczonych pod rządami republikanów była w takim samym stopniu faszystowska, jak dla Kiefera nazistowska przeszłooa).

Artystyczny szczyt Wojnarowicz osiągnął także w fotomontażach i fotogramach, które można okreolia jako fotograficzne malarstwo wykonane w technice "gelatin-silver print". Bya może najlepszy jest tu cykl fantazji na temat seksu, omierci, rozkładu, przemocy i alienacji, zatytułowany Sex Series (ą988-ą989), który promieniuje pieknem ciemnooci i sekretnego erotyzmu, oddając jednoczeonie ryzykowną kondycje seksualnooci w czasach AIDS. Wojnarowicz wykorzystał fotograficzne negatywy, w wyniku czego czarno-białe fotogramy wygladają niczym przeowietlone klisze, a figury i przedmioty spowite są połyskliwą aurą. Metoda ta odrealnia i łagodzi dosadne seksualne sceny, w wiekszooci seksu oralnego, które są widoczne w postaci niewielkich okrągłych negatywowych fotografii, wywołujących wrażenie spoglądania poprzez mikroskop lub teleskop. Wewnetrzne erotyczne ornamenty wystepują na tle fotografii przedstawiających wyludnione miejskie przestrzenie, budynki lub różnorodne orodki transportu, które przenikają sie z pochodzącymi z czasopism artykułami na temat epidemii AIDS. Połączenie intymnych, erotycznych aktów z zimnymi publicznymi krajobrazami, ich skontrastowanie w ciemnej, jakby nocnej scenerii, wywołuje mieszane uczucia i różnorodne skojarzenia. Trudno jest przypisaa konkretne znaczenie tym urzekającym, a jednoczeonie niepokojącym wyobrażeniom. Deklarowanym celem artysty było oddanie społecznej atmosfery alienacji, pietnującej, kontrolującej i represjonującej seksualnooa, szczególnie w jej homoseksualnej wersji. W tym jednak wypadku sztuka przekracza polityczny przekaz, otwierając sie na znacznie szersze perspektywy interpretacji. Podobnie jak Robert Mapplethorpe, Wojnarowicz przekształcił pornografie w sztuke, która bada nasze impulsy i popedy. Fotografie funkcjonują niczym ekrany nieowiadomooci, ich wizualnooa przypomina fotografie rentgenowskie, przeowietlenie psychiki do jej najgłebszych, wypartych pokładów. Artysta wydobywa fantazmatyczną matryce, na której pracuje nieowiadomooa. Fotografie są bowiem dziełem człowieka, który usunął bariery autocenzury i nadał wizualną forme strumieniowi nieowiadomooci. Sex Series dowodzą, że wbrew intencjom Wojnarowicza, jego sztuka okazuje sie najlepsza, gdy odchodzi od bezpoorednich kontekstów polityczno-społecznych.

Wojnarowicz uzyskał wiekszą popularnooa i uznanie w 1985 roku, gdy jego prace wystawiono w ramach Whitney Biennale. Radooa z sukcesu nie trwała jednak długo: w ą987 roku umarł na AIDS Peter Hujar*, przyjaciel i kochanek Wojnarowicza, a wkrótce potem zachorował także artysta. Od tego momentu jego sztuka nabiera politycznej ostrooci, angażując sie w społeczne debaty na temat medycznych badan nad AIDS i ich finansowania oraz aspektów cenzurowania seksualnej edukacji i sztuki. Marginalizowany status chorych na AIDS oraz walka z religijnym fundamentalizmem stały sie głównymi problemami absorbującymi artyste. Katastroficzny i krytyczny nastrój sztuki Wojnarowicza zamienia sie w jawny aktywizm polityczny mniejszooci seksualnej.

Ataki prawicy politycznej na sztuke artystów homoseksualnych, równoległe z debatą na temat etyki i wzorców zachowan społecznych, doprowadziły do ograniczenia przez Kongres Stanów Zjednoczonych działalnooci National Endowment for the Art - instytucji przyznającej panstwowe fundusze na organizacje muzealnych wystaw. Z działalnooci NEA usunieto program finansujący indywidualne ekspozycje współczesnych twórców, wprowadzono również zakaz wspierania sztuki "szerzącej pornografie". (Restrykcje te obowiązują do dzisiaj; dopiero w tym roku pojawiły sie oficjalne obietnice przywrócenia dotacji dla indywidualnych artystów). Na przełomie lat 80. i 90. w ogniu debaty nad cenzurą, którą rozpetała retrospektywa Roberta Mapplethorpe The Perfect Moment, znaleYli sie, obok Wojnarowicza, tacy artyoci jak, Holly Hughes, Tom Fleck, Tim Miller, Karen Finley. Artystyczny protest Wojnarowicza przeciwko cenzurze i marginalizacji nosicieli HIV osiągnął szczyt w filmie Silence=Death nakreconym przy wsparciu ACT UP - organizacji broniącej publicznych praw chorych na AIDS. Czeoa tego dokumentu prezentuje performance artysty przekłuwającego wargi i zaszywającego nicią swe usta. Była to bulwersująca metafora dyskryminacji, wykluczenia i wiktymizacji chorych. To radykalne działanie było reakcją na kryzys AIDS i "wojne o kulture", a przywoływało tradycje zaangażowanego performance i body artu - akcji Chrisa Burdena i Vito Acconci z przełomu lat 60. i 70., które stanowiły artystyczną odpowiedY na amerykanską wojne w Wietnamie.

Ekspresyjna i rożnorodna sztuka Wojnarowicza obejmuje także film i literature. Jego filmy portretują załamanie i instrumentalizacje miedzyludzkich stosunków, w szczególnooci koncentrując sie na patologiach amerykanskiej rodziny (np. You Killed Me First, ą985-ą986) i socjalnych problemach wielkich miast. (Jego zaangażowanie dobrze oddaje nazwa zespołu muzycznego, którego był inicjatorem Trójka dzieciaków zabiła czworo - brak motywu). Prace Wojnarowicza nigdy jednak nie epatowały przemocą; są raczej analizą i wskazywaniem. Brutalnooa łagodzona jest ostatecznie przez sublimacje, destrukcja zamienia sie w poezje, ta zao jest terapią poranionej kultury. Dominuje nie agresja i wociekłooa, o którą czesto oskarżano artyste, lecz rozpacz i smutek. Wszechobecna melancholia przemienia seks w samotnooa i omiera. Wojnarowiczowski bohater jest pasywną ofiarą katastrofy, którą sam wywołuje. Wydaje sie, że ta twórczooa miała bya rodzajem autoterapii, pomagającej znieoa ból i przygotowującą na omiera.

Wszystkie te cechy znajdziemy w słynnej, katastroficznej fotografii z ą989 roku, zatytułowanej Falling Buffalo. Ukazuje ona, na tle niesamowitego, rozległego wysokogórskiego krajobrazu, stado pedzących bizonów rzucające sie samobójczo w przepaoa. Wzniosłooa i rozmach krajobrazu, zachwyt i przerażenie w obliczu potegi natury nowego, dzikiego kontynentu, odwieczna, niezrozumiała natura tragedii, czyli melancholia apokalipsy. Obraz konca gorączki bolesnej codziennooci. Prefiguracja każdej ludzkiej katastrofy.

Nowy Jork, kwiecień 1999

* Artystyczny, przyjacielski i miłosny związek Davida Wojnarowicza i Petera Hujara ujawniono na specjalnym pokazie towarzyszącym retrospektywie w New Museum, zorganizowanym w galerii P.P.O. (Soho). Podczas tego pokazu zatytułowanego Some Sort of Grace. A Relationship zaprezentowano fotograficzną dokumentacje związku artystów i ich wzajemne wpływy na twórczooa. Peter Hujar, starszy od Wojnarowicza, był znanym fotografem portrecistą, prekursorem współczesnego aktu meskiego i zapewne również inspiratorem twórczooci Roberta Mapplethorpe'a. To własnie Hujar wprowadził Wojnarowicza w nowojorski owiat sztuki i zachecił go do pracy artystycznej.


archiwum_index